Thứ Ba, 21 tháng 3, 2017

Vương triều Đại Lý


dai-ly
Hoàng gia Đại Lý
Thiên Tường
Người mở nghiệp vương triều Đại Lý
Trong “Xạ điêu anh hùng truyện”, Nhất Đăng đại sư nói với Quách Tĩnh và Hoàng Dung rằng: “Nước Đại Lý ta từ Thần Thánh Văn Vũ đế Thái tổ dựng nước là năm Đinh Dậu, so với lúc Tống Thái tổ Triệu Khuông Dẫn làm binh biến ở Trần Kiều khoác hoàng bào thì sớm hơn 23 năm…”.
Hai lần đánh bại quân nhà Đường
“Thần Thánh Văn Vũ đế Thái tổ” mà Nhất Đăng Đoàn Hưng Trí nói ở đây chính là Đoàn Tư Bình, người sáng lập vương triều Đại Lý. Cũng theo lời Nhất Đăng đại sư thì: “Họ Đoàn ta có nhân duyên tốt đẹp, chỉ là viên tiểu lại ở biên cương mà trộm được ngôi vua. Mỗi đời đều tự biết tài đức của mình quả thật không đủ để đảm đương việc lớn, nên trước sau run run sợ sợ, không dám có chỗ nào quá phận”. Sự thật thế nào?
Vùng Nhĩ Hải, Thương Sơn của Vân Nam xưa là nơi định cư của tiên dân các tộc người Di, Bạch (Bạch man, Ô man). Đến đầu đời Đường thì khu Đại Lý đã trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của Vân Nam (đất Điền). Năm 738, Mông Bì La Các là thủ lĩnh của Mông Xá Chiếu (“chiếu” là bộ tộc, tiểu vương quốc) được nhà Đường giúp đỡ đã thâu tóm 5 chiếu còn lại, hình thành nhà nước Nam Chiếu. Trong quá trình phát triển của mình, Nam Chiếu không ngừng mở rộng lãnh thổ và họ Đoàn dần trở thành danh môn vọng tộc, đứng đầu các đại tộc Cao, Dương, Triệu, Lý, Đổng.
Tổ tiên của họ Đoàn ở Đại Lý có giả thiết là người tộc Khương hoặc dòng dõi của Cộng Thúc Đoàn của Trịnh Trang Công thời Xuân Thu chiến quốc. Theo GS Trương Tích Lộc, Chủ tịch Hội Nghiên cứu kế thừa và phát triển văn hóa lịch sử Nam Chiếu – Đại Lý tỉnh Vân Nam, thủy tổ họ Đoàn ở Đại Lý là Đoàn Kiệm Ngụy, người Bạch man, gốc Vũ Oai, Cam Túc. Hậu duệ họ Đoàn cũng công nhận điều này. “Nam Chiếu dã sử” viết: Họ Đoàn, người Vũ Oai, ông tổ Đoàn Kiệm Ngụy là tướng dưới thời Các La Phụng, được phong làm Thanh Bình Quan (tể tướng) trong những năm Thiên Bảo, truyền đến đời thứ sáu thì sinh ra Đoàn Tư Bình.
Theo “Toàn Đường văn”, “Tân Đường thư”, “Nam Chiếu đức hóa bi”, “Man thư”, “Tư trị thông giám”, “Bạch cổ thông ký”, khi triều Đường và Nam Chiếu xảy ra xung đột do phu nhân của Các La Phụng bị quan người Hán là Trương Bân Đà làm nhục, Đoàn Kiệm Ngụy là đại tướng quân 2 lần đánh bại quân Đường. Lần thứ nhất phục binh ở Thương Sơn giết chết hơn 3 vạn, bắt sống 1 vạn quân Đường của tướng Tiên Vu Trọng Thông. Lần thứ hai tại Sa Bình, Đoàn Kiệm Ngụy và hoàng tử Phụng Già Dị đánh bại 10 vạn quân Đường, bức tướng Lý Mật phải nhảy xuống sông tự tử.
Qua thống kê, trong gần 300 năm lịch sử nước Nam Chiếu, họ Đoàn ở Đại Lý đã có 5 người làm tể tướng, 7 người làm đại tướng quân.
hu-thuc-dai-ly-nhat-duong-chi-hoang-de-tieu-dao-doan-chinh-minh
Vũ điệu của dân tộc Bạch ở Đại Lý
Thân phận kỳ bí
Đến đời Đoàn Tư Bình thì Nam Chiếu đã suy yếu do loạn quyền thần. Năm 902, sau khi Thuấn Hóa Trinh qua đời, Tể tướng Trịnh Mãi Tự phát động chính biến và thừa cơ giết hại hơn 800 người trong vương tộc họ Mông, tự lập làm vua, đổi quốc hiệu là Đại Trường Hòa. Nam Chiếu chính thức diệt vong.
Họ Trịnh giữ ngôi được 3 đời, đến năm 929 thì Tiết độ sứ Dương Can Trinh nổi dậy, lập Tể tướng Triệu Thiện Chính lên làm vua, đổi quốc hiệu là Đại Thiên Hưng. Được 1 năm thì Dương Can Trinh lại phế họ Triệu, tự mình lên ngôi, đổi quốc hiệu là Đại Nghĩa Ninh. Năm 930, Dương Can Trinh bị em trai là Dương Chiêu soán ngôi. Trong giai đoạn biến động này, Đoàn Tư Bình đang giữ chức Thông Hải Tiết độ sứ, vì tài nghệ xuất chúng nên bị Dương Can Trinh đố kỵ, nhiều lần tìm cách hãm hại. Được sự hỗ trợ của 2 đại tộc Đổng và Cao, Đoàn Tư Bình liên kết mượn quân của 37 bộ tộc (Man bộ) ở Điền Đông với lời thề chỉ thu thuế một nửa và giảm lao dịch trong 3 năm.
Đầu năm 937, Đoàn Tư Bình thống lĩnh quân binh tấn công thảo phạt họ Dương, giết Dương Chiêu. Dương Can Trinh trốn về Kê Túc Sơn đi tu với pháp danh “Đại Hối”, Đoàn Tư Bình xá tội cho. Năm 938, Đoàn Tư Bình chính thức lên ngôi, đổi tên nước là Đại Lý (“lý” là sửa, trị), tức Thần Thánh Văn Vũ hoàng đế. Trong khi đó, đến năm 960 ở Trung Nguyên, Triệu Khuông Dẫn mới làm binh biến Trần Kiều, diệt nhà Hậu Chu, lập ra triều Đại Tống.
Trong dân gian, cuộc đời Đoàn Tư Bình mang nhiều sắc thái huyền dị. Cho đến nay, nhiều địa phương ở Đại Lý trong các miếu thờ Bạch Vương và Bản chủ đều có phối tượng Đoàn Tư Bình thờ long trọng. Theo “Nam Chiếu dã sử”, phụ thân ông là quan đại thần Đoàn Bảo Long bị hiếm muộn, sau mẹ ông qua sông chạm phải gỗ hương trôi sông hóa rồng vàng chui vào tay áo mà có song thai sinh ra Đoàn Tư Bình và Đoàn Tư Lương.
Khi kéo binh đến Long Thủ Quan, Dương Can Trinh đã phòng bị trước nên cố thủ rất chặt, Đoàn Tư Bình phải dừng quân hạ trại. Đêm ấy ông mộng thấy 3 điều lạ: Một là thấy người mất đầu, hai là bình ngọc bị mất quai, ba là gương vỡ. Tư Bình cho là điềm không lành, lo sợ nên hội với chư tướng muốn lui binh. Quân sư Đổng Gia La bàn rằng: “Ngài là bậc trượng phu, người mất đầu là chữ “phu” biến thành chữ “thiên” là ứng với thiên tử vậy; bình ngọc mất quai là chữ “ngọc” mất dấu chấm biến thành chữ “vương” là vua; trong gương có ảnh như người có địch, nay gương vỡ là đối thủ tan tành. Đấy đều là điềm lành trời báo tướng quân sẽ thành công”. Đoàn Tư Bình nghe hữu lý bèn quyết định xuất binh, quả nhiên khi đến bờ sông, có người thiếu nữ chỉ cho đường tắt đưa binh mã qua sông rất nhanh, nhờ đó tiến quân thế như phá trúc, mau chóng thành công.
Lưu giữ bí kíp
Theo “Tam Di tùy bút” của quan Trấn phủ sứ Lý Hạo viết vào đầu đời Minh thì Đoàn Tư Bình được một vị đại sư tinh thông võ nghệ và trận pháp truyền lại cho bộ kỳ thư “Nam Chiếu binh điển”. Bộ kỳ thư này có 8 quyển, gồm các phần binh luận, trận pháp, địa thế, kỹ pháp (võ thuật). Sách này về sau trở thành giáo trình quan trọng bậc nhất về dụng binh luyện võ của hoàng tộc họ Đoàn, được lưu trong mật thất Vô Vi tự.
Cương vực Đại Lý bao gồm toàn tỉnh Vân Nam ngày nay, phía Tây Nam giáp Tứ Xuyên và miền Đông Bắc Myanmar; phía Nam giáp Lào và Tây Bắc Việt Nam. Tổng diện tích Đại Lý lớn gấp 3 lần tỉnh Vân Nam hiện tại (gần 1 triệu km2).
Dai Ly 1142.jpg
Diệu Hương quốc
Năm 965, sau khi đã thống nhất Trung Nguyên, đại tướng Vương Toàn Bân của nhà Tống nam chinh chiếm vùng Nam Thục (Tứ Xuyên), muốn thừa thế đánh luôn Đại Lý. Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dẫn không đồng ý, cho là nơi man di hung tợn, từng đánh bại quân Đường nên dùng rìu ngọc vạch một đường nơi bờ Đại Độ Hà trên địa đồ, tuyên bố: “Phía ngoài sông trở đi không phải là đất của ta”.
Đó là gốc tích của điển cố “Tống huy ngọc phủ”. Từ đó, Đại Lý được yên thân, luôn giữ phận chư hầu, thường xuyên triều kiến tiến cống Đại Tống. Từ khi lập quốc, Đại Lý đã có chính sách “an phận”, không có dã tâm mở rộng bờ cõi, thay vào đó là xây dựng đất nước theo xu hướng Phật giáo hóa nên người ta gọi Đại Lý là “Diệu Hương quốc”.
Năm 944, Đoàn Tư Bình qua đời, con là Đoàn Tư Anh kế vị. Theo “Vô Vi Tự truyền đăng lục” thì ngày Tư Anh đăng cơ, trời bỗng tối tăm. Chú của Tư Anh là Đoàn Tư Lương có lần trách: “Vua không giống vua, thần không giống thần, tăng chẳng giống tăng, suốt ngày tìm vui, đi săn nơi núi rừng, mỗi tháng hết 15 ngày nơi phật tự, còn ra thể thống gì?”.
Tư Anh đáp: “Thực ra, cháu lên ngôi mới thấy không tự tại, muốn tu hành tích thiện, lạy Phật ăn chay cũng bị chê trách. Lòng của chú là ở thiên hạ, nếu có thể cai trị đất nước thì cháu nguyện nhường ngôi, xuất gia làm tăng”. Ngay hôm sau, Tư Lương lên ngôi còn Tư Anh xuất gia vào Vô Vi Tự, pháp danh Hoằng Tu.
Về việc này có nhiều giả thuyết. Trong đó, có tài liệu cho rằng Đoàn Tư Anh hoang dâm vô độ, bị Đoàn Tư Lương liên kết với tướng quốc Đổng Gia La phế trừ, bức phải xuất gia. Tài liệu khác lại viết do Tư Anh lập mẹ họ Dương làm quốc mẫu, các dòng tộc lớn của Đại Lý lo ngại quyền hạn lấn át nên lập mưu phế trừ.
Đoàn Tư Anh xuất gia trở thành Hoàng Tu đại pháp sư, trụ trì Vô Vi Tự đời thứ 19, mở rộng nơi này thành Hộ Quốc thiền tự, xây dựng Diễn Võ Trường hoành tráng, trở thành trung tâm huấn luyện võ nghệ của con em hoàng gia Đại Lý. Theo Đoàn Tư Anh xuất gia còn có 3 vị đại quan, 8 vị tướng, hơn 100 quần thần văn võ, 500 quân lính, 36 phi tần…
Liên tiếp ba đời xuất gia
Đoàn Tư Lương lên ngôi được 6 năm thì chết. Tiếp theo là các đời vua Đoàn Tư Thông, Đoàn Tố Thuận, Đoàn Tố Anh, Đoàn Tố Liêm, đến đời thứ 7 lại có người xuất gia.
Theo “Đoàn thị truyền đăng lục”, Tố Liêm tại vị có con là Tố Thông mê tửu sắc chết sớm, cháu (con Tố Thông) là Tố Chân còn nhỏ. Người cháu họ là Đoàn Tố Long giỏi văn lẫn võ, làm việc cẩn thận nên lúc sắp mất, Tố Liêm mới triệu đến mà truyền ngôi, là Bính Nghĩa hoàng đế (năm 1022). Tố Long chăm lo quốc sự, họ Đoàn dần mạnh lên.
Tố Chân lớn lên, muốn lấy lại ngôi báu, Tố Long triệu tập quần thần, viết “Bính Nghĩa hoàng đế xuất gia hứa nguyện văn” gửi các châu, quận, ty, phủ. Tháng 6 năm 1026, Tố Long nhường ngôi cho Tố Chân, xuất gia tại Vô Vi Tự, pháp danh Phạn Thông pháp sư, quân tướng theo rất đông. Tố Chân khẩn khoản rằng: “Chú vốn tinh thông võ nghệ, nay tướng sĩ cùng chú xuất gia rất nhiều, nếu trong nước xảy ra chuyện gì thì biết làm sao?”. Phạn Thông pháp sư hứa rằng nước có việc thì hòa thượng cùng chung gánh. Tố Chân rất mừng.
Phạn Thông pháp sư tinh về đao pháp, kiếm pháp, trở thành trụ trì của Vô Vi Tự, mở ra Sùng Võ Đường, lập đội La Hán tăng binh võ nghệ cao cường, dũng mãnh khác thường và đều thọ giới tỳ kheo. Phạn Thông pháp sư viên tịch năm 80 tuổi.
Đoàn Tố Chân tại vị được 15 năm. Một hôm, Tố Chân mơ thấy mình đi săn ở Tuyết Sơn, bão dữ nổi lên, quần thần chạy đâu hết. Tố Chân thấy Phật tổ xuất hiện, bảo rằng: “Tâm có Phật ắt sinh Phật, trì thiện là Phật, Phật tức ý niệm, vượt qua bể khổ”.
Ngay sáng hôm sau, Tố Chân triệu tập quần thần, thiền vị nhường ngôi cho Tố Hưng rồi nhập Vô Vi Tự xuất gia, thành trụ trì đời thứ 15, đạo hiệu Phục Long pháp sư. Sau ông làm trụ trì Sùng Thánh Tự, đi sang Thiên Trúc rồi từ Tây Vực về Đôn Hoàng, vào Trường An, lên núi Ngũ Đài, Nga Mi… khổ học Phật pháp. Cuối đời, ông về Lãng Khung – Đại Lý, lập Lan Nhã Tự rồi mất năm 79 tuổi.
Thiên Minh hoàng đế Đoàn Tố Hưng là vị vua thứ 10 và là kẻ ăn chơi trác táng nhất của vương triều Đại Lý. Chỉ 3 ngày sau khi đăng cơ, Tố Hưng ra lệnh tuyển chọn mỹ nữ ở Đông Đô, xây dựng hành cung nguy nga ở Ngọc Án Sơn. Chỉ trong 5 năm, Tố Hưng tiêu tốn hết 5 kho vàng bạc với hơn 60 vạn cân trong tổng số 12 kho của Đại Lý. Quần thần và quốc dân căm phẫn, gọi Tố Hưng là “bại quốc chi quân”, mật nghị phế trừ, lập Đoàn Tư Liêm là chắt của Đoàn Tư Bình lên thay. Tướng quốc Cao Trí Thăng vào Đông Đô tuyên chiếu, trừ bỏ đế hiệu, thu ngọc tỷ, phế Tố Hưng làm dân, bắt ra ở quận Hà Dương.
Năm 1045, Đoàn Tư Liêm lên ngôi, tại vị 30 năm. Mới tuổi 49, ông đã thấy mệt mỏi nên triệu tập quần thần truyền ngôi lại cho con trưởng là Đoàn Liêm Nghĩa, còn mình xuất gia tại Vô Vi Tự, pháp danh Quảng Đức. n
Xem ngai vàng như dép rách!
tu-bo-ngai-vang-xuong-toc-lam-tang
Một góc Vô Vi Tự, nơi các vị vua Đại Lý xuất gia, luyện võ
Xem cách viết trong “Đoàn thị truyền đăng lục” hay “Vô Vi Tự truyền đăng lục” thì nhiều vị hoàng đế Đại Lý xem ngai vàng như dép rách, sẵn sàng từ bỏ ngôi báu để sống cuộc đời tự tại của tăng nhân. Khả năng này cho dù là có đi nữa thì cũng rất hiếm. Một trong những nguyên nhân chủ yếu khiến các đời vua Đại Lý thường xuất gia là do tục lệ tôn sùng đạo Phật, nhập đạo để duy trì sự chính thống cho các đời sau; kế đến là do thất bại trong việc tranh giành quyền lực, chính quyền bất ổn…
“Thiên Long bát bộ” lấy bối cảnh Đại Lý từ thời Bảo Định đế Đoàn Chính Minh tại vị, trong đó có nói đến môn phái Tiêu Dao với những môn võ học thượng thừa như Bắc minh thần công, Lăng ba vi bộ. Một điều lý thú là trong thực tế Đoàn Chính Minh cũng bỏ ngôi xuất gia với đạo hiệu Tiêu Dao pháp sư.
Thế lực họ Cao
Trong “Thiên Long bát bộ”, Đoàn Chính Minh hiện ra với hình dáng “râu dài, mặc hoàng bào, mặt mũi hiền từ”, công phu Nhất dương chỉ đạt đến mức thượng thừa. Theo lời của Đoàn Diên Khánh thì Đoàn Chính Minh là người cướp ngôi khiến y phải lưu lạc tha phương…
Sau khi Đoàn Chính Thuần qua đời thì Đoàn Chính Minh quyết định nhường ngôi cho Đoàn Dự dù biết Đoàn Dự là con của Đoàn Diên Khánh (?). Thực ra, những tình tiết trên hoàn toàn là hư cấu và là chỗ “lạc bút” viết không đúng so với chính sử.
“Thiên Long bát bộ” viết: “Nhằm năm Thượng Đức thứ năm, Thượng Đức đế bị gian thần là Dương Nghĩa Trinh giết chết. Sau người cháu là Đoàn Thọ Huy được vị trung thần Cao Trí Thăng phò tá giết Dương Nghĩa Trinh, đưa lên kế vị hiệu là Thượng Minh đế. Thượng Minh đế không muốn làm vua, trị vì được một năm rồi xuất gia đầu Phật nhường ngôi báu lại cho đường đệ là Đoàn Chính Minh tức Bảo Định Đế… Nguyên Cao Thăng Thái là con vị công thần Cao Trí Thăng. Hồi đó sở dĩ trừ gian diệt nịnh được toàn là nhờ công Cao Trí Thăng cả”.
Năm 1074, con của Đoàn Tư Liêm là Đoàn Liêm Nghĩa lên ngôi, là Thượng Đức đế, hoàng đế thứ 12 của Đại Lý. Vua vốn sùng Phật, năm 1080, trong lần tổ chức đại pháp hội “Thiên Long bát bộ”, nhân lúc triều bái, lãnh chúa là Dương Nghĩa Trinh thừa cơ đâm chết Thượng Đức đế, nhanh chóng phát động chính biến đoạt ngôi lên làm vua, xưng là Quảng An đế.
Lúc Dương Nghĩa Trinh giết vua, Cao Trí Thăng đang là Thiện Xiển Hầu, cai quản vùng Côn Minh ngày nay, liền truyền lệnh cho con trai là Cao Thăng Thái khởi binh về triều dẹp loạn. Dương Nghĩa Trinh làm vua được 4 tháng đã bị Cao Thăng Thái bắt được chém đầu thị chúng.
Thượng Đức đế Đoàn Liêm Nghĩa không có con. Và đây chính là chỗ nhà văn Kim Dung “thừa cơ” sáng tạo ra một thái tử Đoàn Diên Khánh đứng đầu “Tứ đại ác nhân” tìm về Đại Lý đòi Đoàn Chính Minh trả lại giang sơn cho mình.
“Đoàn Liêm Nghĩa có một người con trai là thái tử Diên Khánh, song sau khi gian thần Dương Nghĩa Trinh giết vua cướp ngôi thì không thấy thái tử Diên Khánh đâu nữa. Ai cũng cho là thái tử Diên Khánh bị Dương Nghĩa Trinh hạ sát rồi” (lời của Cao Thăng Thái trong “Thiên Long bát bộ”).
Kỳ thực, không có một tài liệu nào trong chính sử và dã sử nói đến Đoàn Diên Khánh hoặc con của Đoàn Liêm Nghĩa mà chỉ có Đoàn Khánh là Đại Lý tổng quản đời thứ 4, được nhà Nguyên phong làm Tham chính tỉnh Vân Nam, qua đời năm 1307.
Cao Thăng Thái cùng triều thần lập cháu của Đoàn Liêm Nghĩa là Đoàn Thọ Huy lên nối ngôi, tức Thượng Minh đế, còn Cao Thăng Thái được lập làm thừa tướng. Đoàn Thọ Huy tức vị năm 1080, bỗng xảy ra điềm gở “trời đất tối tăm, sao mọc ban ngày”. Đoàn Thọ Huy phiền lòng liền nhường ngôi cho Đoàn Chính Minh, còn mình xuất gia ở Vô Vi Tự, pháp danh là Thực Đăng.
Theo “Truyền đăng lục”, Thực Đăng pháp sư tinh về thiền tĩnh, thường ở trong hang động, tĩnh tọa tham thiền, công phu thâm hậu, có thể mấy tháng không ăn. Sau vào sơn động bế quan tọa hóa, “lúc này trời phóng hào quang, đất mọc sen vàng, tướng lành hiện khắp, bèn thành chính quả”.
Vị hoàng đế phong lưu
Đoàn Chính Minh từ nhỏ chuyên cần học tập, “cùng chú là Đoàn Thọ Xương du học ở Thành Đô, tính cẩn thận, kiệm ước. Chính Minh văn tài xuất chúng, giỏi thư pháp; võ nghệ siêu quần, đặc biệt tinh kiếm thuật, đao pháp”. Năm 1081, Đoàn Chính Minh được cha con Cao Thăng Thái ủng hộ lên ngôi, Cao Thăng Thái được phong Thiện Xiển Hầu.
Không biết vì lý do gì, Đoàn Chính Minh sau khi đăng cơ lại rất ham vui chơi, việc chính sự giao cả cho Cao Thăng Thái. Chính Minh chọn 5 hậu phi tài sắc, đều thông hiểu âm nhạc, thi phú, đưa đi khắp nơi, du sơn ngoạn thủy, ngâm thơ thưởng nhạc. Mỗi tháng, Chính Minh chỉ cùng triều thần nghị quốc sự 3 ngày, thời gian còn lại thì ngao du hoặc đốt hương bái Phật.
Ông thường nói kiếp trước là tỳ kheo chốn Phật môn, do lục căn không tịnh nên tuy có đại công đức vẫn bị quả báo xuống thế gian. Chính Minh tự xưng Tiêu Dao hoàng đế, cho xây dựng 300 ngôi chùa nhỏ, 99 ngôi chùa lớn, lại nói rằng: “Nếu làm xong 100 ngôi chùa lớn thì sẽ nhường ngôi đi tu”.
Đoàn Chính Minh làm vua 12 năm, quần thần đều biết vua không có lòng lo việc nước, quân không thao luyện, chúng thần biếng lười. Cao Thăng Thái với Đoàn Chính Minh vốn là chỗ thâm giao, thường khuyên vua lo chính sự làm trọng. Chính Minh nói: “Ngôi hoàng đế là của bậc hiền, mười mấy năm qua, việc nước đều do ông quản, còn ta là cư sĩ tiêu dao, vậy nên nhường vị xuất gia mới phải”.
Liền hạ lệnh xây Phật Quốc Tự ở sau núi Điểm Thương. Một năm sau, chùa xây xong bèn triệu tập quần thần thiền vị cho Cao Thăng Thái, còn mình xuất gia thọ giới ở Vô Vi Tự, 3 tháng sau về Phật Quốc Tự. Năm hậu phi cũng thọ giới cư sĩ, lập am Minh Nguyệt ở sau chùa.
Những trước tác của Đoàn Chính Minh có: “Lăng Già thích nghĩa”, “Nam Trung già lam ký”́, “Tiêu Dao cư sĩ thi từ”, “Tiêu Dao hòa thượng văn tập”; du ký có “Danh sơn thắng lãm” gồm 12 quyển.
Mang vàng đi… xuất gia
Đoàn Chính Minh sau khi xuất gia, trong hơn 30 năm đi khắp các danh sơn của Đại Tống. Quốc thổ Đại Lý vốn nhiều vàng bạc, có đến hơn 40 mỏ khai khoáng vàng bạc, người trong nước thường dùng vỏ sò để giao dịch mua bán, còn vàng bạc thường dùng trao đổi với Trung Nguyên.
Theo “Vô Vi Tự Truyền đăng lục”, Chính Minh xuất gia được chia 1 kho vàng, mỗi lần sang Trung Nguyên thường dùng 20 con lừa chở đầy vàng bạc để chi dụng. Trung Nguyên vốn nhiều đạo tặc nhưng Tiêu Dao hòa thượng cùng bọn thủ hạ đều là cao thủ võ lâm, một địch nổi trăm, nên đạo tặc nghe tin đều tránh xa. Về cuối đời, Đoàn Chính Minh ở ẩn trong Đãng Sơn, lập Đại Minh Đường sau chùa Dược Sư.
Cướp ngôi và nhường vương vị
Họ Cao phế truất họ Đoàn lên ngôi vua nhưng lòng người không phục, truyền thống Đại Lý không chấp nhận việc soán ngôi. Vì thế, họ Cao phải trả vương vị cho họ Đoàn
Giới sử học chia giai đoạn từ Đoàn Tư Bình lập quốc đến Đoàn Chính Minh là thời kỳ tiền Đại Lý, từ đời Đoàn Chính Thuần về sau là hậu Đại Lý. Giữa tiền và hậu Đại Lý chính là Đại Trung Quốc do Cao Thăng Thái lập ra.
Họ Cao qua mặt họ Đoàn
Trong “Thiên Long bát bộ” của Kim Dung thì Đoàn Chính Minh nhượng ngôi cho Đoàn Dự; đại thần Cao Thăng Thái được miêu tả là người nho nhã, võ công cao cường và là một bậc trung thần. Sự thật thì chính Cao Thăng Thái mới là người kế vị Đoàn Chính Minh, soán ngôi họ Đoàn.
Họ Cao khởi từ Cao Phương là khai quốc công thần, đời đời ở vị trí tể tướng của Đại Lý, quyền nghiêng thiên hạ. Đến đời Cao Trí Thăng, thế lực của họ Cao ảnh hưởng rất lớn tới chính quyền. Có thể thấy việc phế Đoàn Tố Hưng lập Đoàn Tố Liêm, phế Đoàn Thọ Huy lập Đoàn Chính Minh… đều có bàn tay của cha con Cao Trí Thăng, Cao Thăng Thái.
Cao Thăng Thái vốn giỏi văn lẫn võ, năm 14 tuổi đã biện luận với các quan đại thần ở Ngũ Hoa Lâu, nổi tiếng khắp Đại Lý. Hiện nay, cách Tử Khê Sơn, huyện Sở Hùng, tỉnh Vân Nam – Trung Quốc khoảng 20 dặm về phía Tây còn một di vật quan trọng của Đại Lý, đó là tấm bia “Hộ Pháp Minh Công Đức Vận Bi”. Bia được lập khoảng năm 1158 để ca tụng công đức của thừa tướng Đại Lý Cao Thành Lượng. Theo đó, tằng tổ phụ (ông cố) của Cao Thành Lượng là Cao Thăng Thái ban đầu là Thiện Xiển Hầu. Năm 1094, Đoàn Chính Minh “nắm quyền không tốt khiến nhân tâm đều hướng về họ Cao”. Sau đó, qua 3 lần từ chối, Cao Thăng Thái được quần thần thỉnh lên làm vua (?). Đoàn Chính Minh nhường ngôi, đổi quốc hiệu là Đại Trung Quốc, lấy niên hiệu là Thượng Trị.
Cao Thăng Thái lên thay họ Đoàn được 2 năm, phân phong cho em và các con nắm giữ 4 phủ quan trọng nhất của Đại Lý, là các vùng Côn Minh, Vĩnh Thắng, Đằng Xung, Thiện Cừ. Năm 1096, Cao Thăng Thái lâm bệnh nặng. Có lẽ do áp lực từ các dòng tộc và Man bộ Vân Nam, biết khó duy trì ngôi vị nên lúc lâm chung, Cao Thăng Thái triệu quần thần và các con đến dặn dò: “Ngôi báu vốn của họ Đoàn, ta vì nhân tâm hướng về nên bất đắc dĩ phải nhận. Sau khi ta qua đời phải trả lại vương vị cho họ Đoàn, còn họ Cao đời đời phò tá, không được trái lời ta”.
Bảy ngày sau, Cao Thăng Thái qua đời. Con trai ông là Cao Thái Minh tuân theo di ngôn, trao trả vương quyền lại cho họ Đoàn. Người được chọn làm vua Đại Lý là Đoàn Chính Thuần, em trai Đoàn Chính Minh. Tuy vậy, họ Cao vẫn đời đời giữ quyền hành điều khiển Đại Lý, dân gọi là Cao Quốc chủ.
Con người thật của Đoàn Chính Thuần
Đoàn Chính Thuần tức Văn An hoàng đế của hậu Đại Lý. Theo “Thiên Long bát bộ”, Đoàn Chính Thuần là Trấn Nam Vương, nổi tiếng đào hoa, “gương mặt hình chữ quốc, khoảng chừng ngoài 40, tướng mạo uy vũ, tiêu sái”. Đoàn Chính Thuần được Kim Dung mô tả là con người đa tình, yêu mỹ nhân hơn giang sơn, có quan hệ đặc biệt với 5 mỹ nữ…
Đây là nhận xét của Thông Biện tiên sinh Tô Tinh Hà trong “Thiên Long bát bộ”: “Ta từng nghe Trấn Nam Vương nước Ðại Lý là Ðoàn Chính Thuần rất tinh thâm về thần kỹ Nhất Dương chỉ. Ông ta là một tay phong lưu trên đời hiếm có. Bất luận là khuê nữ nơi gác tía lầu son hay thiếu phụ nạ dòng trong võ lâm, một khi đã thấy mặt y là thần hồn điên đảo, không sao ngăn được mối tình bồng bột”.
Tương truyền, mẹ của Đoàn Chính Thuần nằm mơ thấy bạch hạc bay vào bụng mà có thai. Chính Thuần vốn chuyên cần học hành, võ nghệ hơn người. Trụ trì Vô Vi Tự là Diệu Trạm đại sư thấy Chính Thuần thông tuệ nên nhận làm đồ đệ, dạy võ công, lại truyền cho Chỉ Quán đại pháp. Năm 17 tuổi, trong cuộc thi sát hạch văn võ trong hoàng gia, Đoàn Chính Thuần văn đứng hạng nhất còn võ đứng hạng ba. Ra làm công việc triều chính thì Chính Thuần tính cẩn thận.
Em gái của Thăng Thái là Cao Thăng Khiết, tài nữ của Đại Lý, được Bản Tuệ pháp sư dạy cho bí thuật kỳ môn độn giáp có thể tiên tri, được gả cho Chính Thuần. Vợ chồng hay cùng nhau tranh biện, Chính Thuần luôn bị thua nên có bài tự trào: “Nước có bậc cân quắc, nhà có vợ mỹ miều. Chồng chẳng bằng vợ cũng là việc tốt. Vợ bảo đi Đông chớ nên đi Tây, đi về Đông thì lời lẽ ngọt ngào, đi về Tây thì thi văn đấu võ. Chồng vốn bất tài, khó tranh cao thấp với vợ”.
Đoàn Chính Thuần từng làm đến tả tướng quốc dưới thời Đoàn Chính Minh, được Cao Thăng Thái khen là “nhân hậu, tinh thông quốc sách”. Sau khi lên ngôi, ông phong cho Cao Thái Minh làm tướng quốc, chia đất ở Sở Hùng đến 500 dặm. Từ đó về sau, họ Cao các đời nối nhau làm tể tướng như Cao Minh Thuận, Cao Thuận Trinh, Cao Lượng Thành, Cao Thọ Xương, Cao Thái Tường. Thời bấy giờ, Đại Lý giao hảo với nhà Tống, Đoàn Chính Thuần cử Cao Thái Liên đi sứ, tiến cống roi vàng giản ngọc, ngựa tốt gậy vàng; Tống Huy Tông ban cho kinh sách bách gia chư tử, sách y thuật, cho 4 đại học sĩ vào Đại Lý giảng dạy.
Mùa đông năm 1108, sao chổi xuất hiện ở phía Tây. Mùa xuân năm sau, sao chổi dài đến 6 trượng quét qua phía Đông Nam, đến tháng 3 thì sao băng rơi như mưa. Dịch bệnh nổi lên ở Vĩnh Xương, Thiện Xiển, người chết đến ba phần, chó sói kéo về khắp nơi, ăn thịt người vô số. Năm ấy, nước lũ ngập tràn, mùa màng thất bát, Đại Lý phải mở kho cứu chẩn. Đoàn Chính Thuần lo lắng mới hứa nguyện xuất gia, nhường ngôi cho con là Đoàn Dự. Chính Thuần xuất gia pháp danh là Tu Không, trở thành trụ trì đời thứ 21 của Vô Vi Tự, sau vào núi Kê Túc lập Long Đàm Tự, hơn 40 người đi theo cũng đều làm tăng.
Đoàn Dự, nhà ngoại giao xuất sắc
Năm 1108, con trưởng của Đoàn Chính Thuần là Đoàn Dự (Đoàn Hòa Dự, Đoàn Chính Nghiêm) kế vị. Đoàn Dự từ nhỏ thông minh hiếu học, được bác là Đoàn Chính Minh mời Lục Huyền đại sư dạy dỗ. Lục Huyền là cao tăng Thiên Thai tông, tài kiêm văn võ, ở trung nguyên nổi tiếng sánh với Châu Đồng (thầy của Địch Thanh, Lâm Xung).
Văn tài võ lược
Lục Huyền đại sư dạy trong vương thất Đại Lý rất nghiêm, thấy Đoàn Dự thông tuệ nên yêu quý, lại mời đồng đạo là Diệu Trừng đại sư cùng rèn dạy. Lục Huyền truyền cho Đoàn Dự “Lục môn diệu pháp” (có lẽ đây là cơ sở để Kim Dung phát triển thành tuyệt học Lục mạch thần kiếm của họ Đoàn) cùng các kỳ môn dị thuật.
“Đoàn thị Truyền đăng lục” có chép quy chế của Thái tổ Đoàn Tư Bình đặt ra: “Phàm là con cháu trực hệ hoàng tộc, 6 tuổi phải học văn luyện võ, 10 tuổi phải biết cưỡi ngựa bắn cung, 13 tuổi phải diễn trận luyện binh, 15 tuổi thì văn phải thông thi từ, võ phải tinh điều binh đánh trận. Kẻ không có năng lực ấy thì dù là hoàng tử cũng không thể lên ngôi báu. Trong hoàng tộc phải chọn kẻ văn võ toàn tài lại có đức mới lên làm vua. Nếu trong hoàng thất không có người như vậy thì chọn trong triều thần mà lập”.
Tuyên Nhân hoàng đế Đoàn Dự đăng cơ năm 26 tuổi, các nước xung quanh cùng 37 Man bộ đều đến chúc mừng, Đại Lý mở tiệc đến 3 tháng, ngày đêm ca hát tại Ngũ Hoa Lầu.
Đoàn Dự lên ngôi chuyên cần chính sự, yêu thương dân chúng, giảm nhẹ thuế khóa, tăng giao thương với các nước, thay đổi cục diện chuyên quyền của họ Cao, Đại Lý dần thịnh lên. Nhưng được 3 năm thì trời bỗng nóng ran, lục súc bất an, động đất kéo dài hơn tháng phá hủy hàng vạn ngôi nhà. 16 ngôi chùa ở Hải Đông bị sập, dân chết hơn 3.000 người. Tiếp đó nước lũ tràn về rồi đến nắng hạn, mùa màng hư hại, 37 Man bộ bắt đầu nổi loạn. Đoàn Dự thân chinh bình Man, lại lệnh cho Cao Thái Minh trấn thủ chặt vùng trọng địa Côn Minh, nước dần yên ổn.
Cao Thái Minh chết, 8 con trai đều được Đoàn Dự phong đất. Một đêm, con trưởng là Cao Trí Xương uống rượu với Đoàn Dự ở Lộng Đống, say mới lỡ lời rằng: “Họ Đoàn làm vua không ra gì, nếu không có họ Cao nâng đỡ thì đã tan từ lâu. Nay ngôi hoàng đế vốn là thuộc về ta, do cha ta nghe lời tổ phụ nên mới nhường cho Đoàn Chính Thuần. Ngài nay làm vua, ta thật không phục”.
Đoàn Dự nổi giận nhưng chỉ lấy tội sàm nghịch để phạt Trí Xương ra ở thành Thạc Nam. Được nửa năm thì Trí Xương mắc lam chướng mà chết, Đoàn Dự hối hận, mới an ủi gia quyến, tháng 7 cho làm pháp sự rất lớn để độ vong linh.
Có 2 võ sĩ từng là hầu cận của Trí Xương tìm cách báo thù cho chủ, nấp trong chùa Địa Tạng thừa cơ Đoàn Dự vào chùa để ám sát nhưng bị thị vệ bắt được. Khi tra hỏi, cả hai cung khai rõ ràng, Đoàn Dự bèn xá tội cho nhưng 2 võ sĩ cùng nhau tự tử. Đoàn Dự cảm động cho lập mộ nghĩa sĩ an táng.
Vương thất phân tranh
Đoàn Dự nhiều lần cho sứ sang giao hảo với nhà Tống, cống ngựa Vân Nam, đao Đại Lý, xạ hương, ngưu hoàng; cho nhạc công và đoàn ảo thuật vào kinh thành Biện Lương biểu diễn cho vua Tống xem, rất được khen ngợi.
Năm 1117, Tống Huy Tông phong cho Đoàn Dự là “Kim tử quang lộc đại phu, Kiểm hiệu tư không, Vân Nam tiết độ sứ, Thượng trụ quốc, Đại Lý quốc vương”. Thời gian này, việc thông thương trở nên phát đạt, ngoài nhà Tống còn có Ba Tư (Iran), Ấn Độ, Thổ Phiên…
Trong các loại mặt hàng của Đại Lý thì ngựa là thứ được ưa chuộng nhất. Chiến mã Đại Lý nổi tiếng khắp nơi, có thể di chuyển trên địa hình cheo leo, hiểm trở. Số lượng ngựa mỗi năm được đưa đến giao dịch tại Lê Nhã Châu lên tới hàng ngàn con. Người Đại Lý thì tiếp thu ngày càng nhiều văn hóa Hán và các loại sách quý. Về nghệ thuật, Đại Lý nổi tiếng về bích họa, khắc đá, khắc gỗ. Những kinh điển Phật giáo Mật tông của Đại Lý cũng được truyền vào trung nguyên.
Đoàn Dự tại vị 39 năm, có thể nói là “quốc thái dân an”, ngoài không chiến tranh, trong không nội loạn, kinh tế văn hóa đều phát triển. Nhưng vào cuối đời, 4 con trai của Đoàn Dự tranh giành quyền bính, triều chính bị ảnh hưởng nhiều.
Từ sau sự biến Tĩnh Khang (1127), Bắc Tống bị nhà Kim tiêu diệt, Đoàn Dự tuổi cũng đã cao nên việc giao hảo với trung nguyên ngày càng sút giảm. Năm 1140, các Man bộ nổi loạn tấn công Thiện Xiển, giết chết Cao Minh Thanh ở Đông Đề. Đoàn Dự bình loạn xong, đưa Cao Lượng Thành làm tướng quốc. Dần dần, các thế lực trong vương thất phân tranh, Đoàn Dự không thể nào dẹp yên được, lòng rất buồn phiền.
Năm 1147, Đoàn Dự quyết định nhường ngôi cho con là Đoàn Chính Hưng, còn mình cắt tóc xuất gia ở Vô Vi Tự trở thành trụ trì đời thứ 23 với pháp danh Quảng Hoằng đại sư. Đoàn Dự chết năm 94 tuổi, là người làm vua lâu nhất và sống thọ nhất trong các đế vương họ Đoàn ở Đại Lý.
Đoàn Dự tinh thư họa, giỏi vẽ hoa sen, là tay cao cờ. Trước tác có “Ngọc hà thi trản” 4 quyển, “Cầm phổ” 1 quyển và 3 thi khúc.
Kể từ Đoàn Dự thiền vị nhường ngôi, truyền được 5 đời thì vó ngựa quân Nguyên Mông đã vang động Đại Lý. Càng về sau, các vua họ Đoàn mất dần quyền lực thực tế, những quý tộc người Bạch mà tiêu biểu là họ Cao lấn lướt chuyên quyền và không ngừng thôn tính lẫn nhau, mâu thuẫn dân tộc ngày càng gay gắt, Đại Lý ngày càng suy yếu.
Tham ngộ Phật pháp
Năm 1147, con của Đoàn Hòa Dự là Đoàn Chính Hưng kế vị, tức Chính Khang hoàng đế. Trong thời gian chấp chính xây chùa lập tháp, đúc tượng in kinh, thi ân bố đức, dân chúng an cư. Tại vị được 25 năm, một hôm Chính Hưng bỗng bảo quần thần rằng: “Ta từ nhỏ tin Phật, cung kính tam bảo, lo việc chính sự bất giác đã mấy chục năm, nay nên quay về thôi”.
Hôm sau bèn truyền ngôi cho Trí Hưng, còn mình xuất gia ở Vô Vi Tự, lễ Quảng Hoằng pháp sư làm thầy, đạo hiệu Dịch Trường, truyền giảng Quan Âm đại bi pháp môn.
Năm 1172, Đoàn Trí Hưng kế vị (tức Nam Đế, Nhất Đăng đại sư trong tiểu thuyết Kim Dung). Theo “Vô Vi Tự Truyền đăng lục”, Đoàn Trí Hưng là đại đệ tử của Quảng Hoằng pháp sư, được chân truyền 24 lộ Luân kiếm; tuy không xuất gia nhưng sùng tín Phật, ngày đêm lễ bái, xây 60 ngôi chùa…
Năm 1200, con Đoàn Trí Hưng là Đoàn Trí Liêm kế vị, tức Anh Tông Hanh Thiên hoàng đế. Năm 1205, em của Đoàn Trí Liêm là Đoàn Trí Tường kế vị, tức Thần Tông hoàng đế. Năm 1238, sau 33 năm tại vị, Đoàn Trí Tường nhường ngôi cho con là Đoàn Tường Hưng, còn mình xuất gia ở Vô Vi Tự, pháp danh Vĩnh Huệ, chuyên tâm thiền tu để cầu khai ngộ.
Vĩnh Huệ pháp sư bế quan tu tập nhưng đã già đến nơi mà không thể đại ngộ, lòng nóng như lửa đốt, sau bị bệnh nặng, không ăn uống gì được, thị giả lo lắng mới xuống núi báo với trụ trì để lo hậu sự. Một đêm, trong cơn mơ màng, pháp sư thấy Quan Âm đại sĩ đến bảo rằng: “Ngươi chí tâm cầu đạo, rất là tinh tiến nhưng phải biết rằng Phật pháp là trung đạo, tham thiền cũng vậy, giống như dây đàn, căng quá thì đứt, chùng quá thì câm”.
Sư tỉnh dậy, nhớ lời đại sĩ, vô cùng thú vị, bệnh nặng dần khỏi. Sau tọa thiền, qua 3 ngày thì đại triệt đại ngộ. Ba tháng sau sư thị tịch, tương truyền lúc hỏa thiêu, hào quang bốc cao, lưu lại xá lợi hơn 400 viên, đặt trong hộp vàng thờ trong chùa.
Oanh liệt chốn sa trường
Suốt mấy trăm năm đất nước yên ổn, không có chiến tranh, Đại Lý gần như đứng ngoài cuộc trong đấu trường đẫm máu giữa các triều Tống, Liêu, Kim, Tây Hạ và Mông Cổ.
Nhưng từ lâu, chiến lược của Thành Cát Tư Hãn là dùng kỳ binh tiêu diệt Đại Lý trước rồi đánh bọc lên phía Bắc, hai mặt giáp công mà xóa sổ Nam Tống, thống nhất Trung Nguyên. Nhưng Đại Lý ở địa thế hiểm trở, lại có 2 sông lớn là Đại Độ Hà và Kim Sa Giang ngăn chặn nên một đội quân Mông Cổ chỉ đến thành Thiết Kiều, sông Kim Sa thì phải quay về.
Năm 1234, sau khi con trai thứ ba của Thành Cát Tư Hãn là Oa Khoát Đài diệt nước Kim liền lập kế hoạch tiến đánh Nam Tống mà tiền đồn là Đại Lý. Năm 1244, 20 vạn quân Mông Cổ vượt Đại Độ Hà, tấn công Đại Lý từ phía thượng du sông Kim Sa nhằm chiếm Vân Nam rồi tiến vào Tứ Xuyên.
Vua Đại Lý lúc đó là Đoàn Tường Hưng sai đại tướng Cao Thái Hòa – em của Tướng quốc Cao Thái Tường – xuất quân kháng cự. Hai bên giao chiến ác liệt tại Cửu Hòa (nay là huyện tự trị dân tộc Nạp Tây, tỉnh Vân Nam).
Trong “Cuộc chiến Cửu Hòa” này, hai bên đều tổn thất nặng nề, quân Mông Cổ phải rút về còn bên Đại Lý thì các tướng Cao Thái Hòa, Cao Phúc Thiện, Cao Minh Thắng, Cao Chính Vận… tử trận. Triều đình cho xây một Phật tháp để siêu độ cho tướng sĩ vong mạng nơi sa trường, di tích tháp Bạch Vương ngày nay vẫn còn. Nhà Tống đã cho sứ giả sang ai điếu.
Quân Mông Cổ không bỏ cuộc. Năm 1253, Hốt Tất Liệt phụng mạng Mông Ca dẫn 10 vạn đại quân xuất phát từ cao nguyên Mông Cổ hành binh chớp nhoáng, nhân mùa đông vượt qua Hoàng Hà, Diêm Hạ, Túc Quan, đến Lục Bàn – Ninh Hạ, Lâm Thao – Cam Túc, Tùng Phiên – Tứ Xuyên. Tại đây, quân Mông Cổ chia làm 3 cánh quân tấn công Đại Lý: đích thân Hốt Tất Liệt dẫn trung quân, Ngột Lương Hợp Đài dẫn cánh phía Tây, Dã Chỉ Liệt dẫn cánh phía Đông. Hốt Tất Liệt đưa quân vượt qua Đại Độ Hà, tiến đến sông Kim Sa, dòng nước quá hung dữ nên binh lính phải dùng “cách nang” (da dê thuộc nguyên con) làm phao để vượt sông.
Đến Lệ Giang – Vân Nam, Hốt Tất Liệt ra lệnh cấm giết hại dân chúng, phái sứ giả chiêu hàng. Nhưng vua Đại Lý là Đoàn Hưng Trí và tể tướng là Cao Thái Tường kiên quyết không hàng, giết chết sứ giả.
Hốt Tất Liệt lại cho sứ đến chiêu hàng, 3 lần đều không thành, bèn cho lập một đội dũng sĩ cảm tử vòng lên đỉnh Thương Sơn. Đội quân “10 người chết hết 9” này cuối cùng đã hoàn thành sứ mệnh, từ đỉnh núi đánh xuống giữa kinh thành như người trời xuống.
Đoàn Hưng Trí và Cao Thái Tường xuất quân kháng cự nhưng đại bại phải rút chạy. Quân Mông Cổ bắt được Cao Thái Tường ở thành Diêu Châu, đem chém đầu thị chúng. Trước khi chết, Thái Tường than rằng: “Vận họ Đoàn đã tận, là trời khiến như thế, kẻ làm tôi chết vì vua ấy là bổn phận”.
Đoàn Hưng Trí xuất bôn về thành Thiện Xiển sau 1 năm thì bị Ngột Lương Hợp Đài dẫn binh tấn công. Thành Thiện Xiển bị hạ, Đoàn Hưng Trí chạy về Nghi Lương thì bị bắt. Vương triều Đại Lý diệt vong.
22 đời vua, trị vì 316 năm
Trong “Thần điêu hiệp lữ”, đoạn giữ thành Tương Dương, Kim Dung viết rằng: “Bây giờ nước Đại Lý do Đoàn Hưng Trí thống trị, là cháu tằng tôn của Nhất Đăng đại sư, lên làm vua lấy hiệu là “Thiên Định Hiền Vương”, tuổi còn nhỏ, mới đăng quang vừa được 2 năm thì mất nước. Nhờ có Võ Tam Thông và Chu Tử Liễu phất cờ hợp với Tứ Thủ Ngư cứu được nước nhà khỏi họa diệt vong”. Kỳ thực, Đoàn Hưng Trí chỉ bôn tẩu trong 1 năm là bị bắt, kết thúc vương triều Đại Lý với 22 đời vua, kéo dài 316 năm.

Thứ Năm, 16 tháng 3, 2017

LÝ ÔNG TRỌNG

FB Vinhhuy Le

Lý Ông Trọng là một trong số thiên binh thần tướng làm nên vẻ vang cho lịch sử Đại Việt.
Về ông tướng này, có nhiều đồn đoán đặc biệt ly kỳ. Trước nhất bởi hình dạng cao lớn khác thường của ông. Sau đó là đường binh nghiệp của ông cũng khác người: một kẻ đánh thuê. Và đáng chú ý hơn hết là mỗi khi nhắc tới ông, người ta luôn phải nhấn mạnh: “Đây là nhân vật có thật”. Kể chuyện một nhân vật lịch sử, mà phải tái khẳng định là “có thật” thì quả là sự lạ lùng. Sau đây là nguồn gốc vị tướng tài danh này.


TRUYỀN KỲ LÝ ÔNG TRỌNG
Hình tượng “cự nhân” Lý Ông Trọng xuất hiện đầu tiên ở An Nam là trong “Việt điện u linh tập”, bộ sách chuyên về xà thần ngưu quỷ được Lý Tế Xuyên soạn vào đầu thế kỷ XIV:
“Vương họ Lý tên Ông Trọng, người huyện Từ Liêm, mình cao hai trượng ba thước, khí chất đoan dũng khác người thường. Thiếu thời làm quan ở huyện ấp, bị quan Đốc bưu đánh đòn, Vương than rằng: Tráng chí của đời người nên như chim loan chim phụng, nhất cử vạn lý, đâu mà để cho người thóa mạ, làm nô lệ cho người?
Vương bèn chăm học, ngày tháng dùi mài, phát minh kinh sử, vào làm quan nhà Tần, lãnh chức Tư lệ Hiệu úy. Đến lúc Tần Thủy hoàng thôn tính thiên hạ, sai vương đem binh trấn thủ Lâm Thao thì thanh danh chấn động Hung Nô. Thủy hoàng lấy làm điềm tốt. Đến sau, vương già cả về làng. Thủy Hoàng đúc tượng đồng, đặt ở ngoài cửa Tư mã Hàm cung; trong ruột tượng chứa được vài mươi người, mỗi khi sứ bốn phương đến, thầm khiến người vào trong ruột lay động pho tượng; Hung Nô thấy thế kinh sợ, cho là Hiệu úy còn sống, bảo nhau không dám xâm phạm biên giới” (phần “Nhân thần”).
“Đại Việt sử ký toàn thư”, bộ chính sử An Nam, sau đó đã chép lại y chang: “Canh Thìn [221 trCn] (Tần Thủy hoàng năm thứ 26). Nước Tần thôn tính cả 6 nước, xưng hoàng đế. Bấy giờ người Từ Liêm, Giao Chỉ ta là Lý Ông Trọng, người cao 2 trượng 3 xích[1], lúc ít tuổi đến hương ấp làm lực dịch, bị trưởng quan đánh, bèn bỏ sang nước Tần, làm quan đến chức Tư lệ Hiệu úy. Thủy hoàng lấy được thiên hạ, sai ông đem quân đóng giữ đất Lâm Thao[2], uy danh chấn động nước Hung Nô. Khi tuổi già, về làng rồi chết. Thủy Hoàng cho ông là người kỳ lạ, đúc đồng làm tượng, đặt trước cửa Tư Mã[3] ở Hàm Dương[4], bụng tượng chứa được mấy chục người, ngầm lay thì chuyển động được, Hung Nô tưởng đó là Hiệu úy còn sống, không dám đến xâm phạm”.
Các nhân vật lịch sử An Nam từ triều Đinh trở về trước cùng có chung đặc điểm là chép từ nguồn sử sách Tàu. Sử Tàu ghi về những nhân vật này chỉ sơ lược ít dòng; sử thần An Nam lại có sở thích ba hoa, không cam lòng với sự vắn tắt nhường ấy nên luôn phải chế biến thêm, để nhân vật được sinh động. Lấy trí tưởng tượng bù vào chỗ khiếm khuyết sử liệu, ấy là biệt tài của sử gia Bắc kỳ vậy.
Sự nghiệp Lý Ông Trọng cừ khôi dường ấy, nhưng chính sử Trung Hoa không hề ghi tên họ ông. Câu chuyện kể trên lại đầy những sơ hở:
- “Tư lệ Hiệu úy” là chức quan giám sát quan lại kiêm coi sóc việc phòng thủ kinh thành. Chức danh này mãi sau đời Tần, đến Tây Hán mới xuất hiện, là do Lưu Bang đặt ra chức Thứ sử coi sóc võ bị và nha lại ở các châu quận trong nước. Riêng viên Thứ sử ở kinh đô thì được gọi Tư lệ Hiệu úy, tức cũng như ngày nay ta gọi "Tỉnh trưởng" và "Đô trưởng" vậy.
- Tư mã, Đốc bưu cũng tương tự. Theo bộ “Úy Liễu tử” 尉繚子[5], đời Chiến quốc, người nắm 100 lính kêu bằng “Tốt” 卒; 1.000 quân là “Tư mã” 司馬, cầm vạn quân là “Tướng” 將. Phải đến Hán Vũ đế mới có định chế đặt Tư mã làm võ quan chấp chưởng binh quyền, vậy đời Tần lấy đâu ra cái “cửa Tư mã”[6]? Còn Đốc bưu thì ai đọc qua “Tam quốc chí diễn nghĩa” hẵn còn nhớ đoạn Trương Phi đánh Đốc bưu, bộ ấy tuy là tiểu thuyết đã ghi đúng, chức Đốc bưu chuyên coi sóc Dịch trạm và hình ngục, mãi đến cuối thời Tây Hán mới được đặt ra.
- Tần triều tuy tồn tại chỉ thời gian ngắn ngủi, nhưng lại đánh cho Hung Nô thất điên bát đảo. Đại tướng Mông Điềm đuổi họ ra khỏi các đồng cỏ dọc Hoàng hà, Hung Nô phải chạy tứ tán khắp đại mạc nam bắc, ra tới tận rìa biên giới của Tần là các quận Đại, Thương Cốc, Nhạn Môn, Vân Trung, Cửu Nguyên (tức dãy cao nguyên Mông Cổ hiện thời). Đất Lâm Thao thuở ấy thuộc quận Lũng Tây, là vùng giáp giới của Tần với Khương (Tây địch); Hung Nô Tây Khương, ở giữa lại có Nguyệt Thị[7] làm trái độn (Xem hình 1, bản đồ phục dựng). Trong bối cảnh quan sơn cách trở, thông tin bó hẹp của năm 200 trCn mà oai danh Lý Ông Trọng có thể từ Lâm Thao lan ra đại mạc, dội thấu ngàn dặm đến tai Hung Nô, làm họ phải khiếp sợ thì quả là thiên uy thần vũ, phi thường lắm thay.
Lý Ông Trọng từ bỏ cõi hoang đường để nhập vong vào chính sử, được nhuận sắc vẽ gấm thêu hoa, chẳng cần câu nệ sự thực thể nào. Sự tán láo vốn là cố tật của tộc An Nam, tưởng bàn nữa thêm nhàm, ta thử tìm nhân vật này trong sử sách Tàu xem sao.
TRONG LỊCH SỬ - VĂN HÓA TRUNG HOA
Không có nhân vật mang tên Lý Ông Trọng nào trong chính sử Trung Hoa, nhưng quả có từ “Ông Trọng” 翁仲, được sử dụng như danh từ chung, để chỉ các pho tượng to lớn đúc/ tạc hình người. Danh từ này xuất hiện đầu tiên trong một bộ kinh thư cổ đại, trong một cước chú. Đó là “Hoài Nam tử”, bộ sách tổng hợp và chỉnh lý tư tưởng các triết gia thời Tiên Tần, được hoàn tất vào 139 trCn.
Hoài Nam tử, ngoài giá trị triết học, còn là bộ dật sự của Trung Hoa. Những tích truyền kỳ như “Nữ Oa vá trời”, “Hậu Nghệ bắn mặt trời”, “Vua Vũ trị thủy”, “Tái ông mất ngựa”… sở dĩ truyền đến nay là nhờ công bảo lưu của Hoài Nam tử. Và vì các tác giả[9] sống rất gần đời Tần, nên sách còn cung cấp nhiều chi tiết liên quan đến văn hóa, phong tục, và cả lịch sử Tần, Hán.
Hoài Nam tử có nhiều bản, được đánh giá cao nhất là hai bản do Cao Dụ, và do Hứa Thận chú giải. Bản của Cao Dụ, thiên “Phiếm luận huấn”, có đoạn nói việc Tần đúc tượng kim loại, tạm dịch: “Đời Tần Thủy hoàng dựng đền lũy cho cao, lập vườn tược cho rộng, mở đường xá cho xa, đúc tượng kim loại, bắt tù nhân canh giữ biên cương, cưỡng bách tận thu lương thảo cung đốn cho binh lính, trưng thu thuế má, cướp bóc dân lành để chuyển vào cung hưởng riêng[9]”. Cao Dụ chú thích là: “Năm 26 đời Tần Thủy hoàng, thiên hạ được bình định, có người khổng lồ xuất hiện ở Lâm Thao. Người ấy cao 5 trượng, bàn chân dài 8 tấc. Nên đã cho vẽ lại hình dạng và đúc bức tượng kim loại, gọi là ÔNG TRỌNG”[10].
Và câu chú thích đó của Cao Dụ thời Đông Hán đã thành nguồn cảm hứng cho Lý Tế Xuyên của An Nam chế tác thành thần tích Lý Ông Trọng.
Gọi “nguồn cảm hứng”, vì từ “Ông trọng” không chỉ hiện ra trong một chú thích đó, mà còn trải ra bàng bạc lăn tăn ở nhiều nguồn. Nguyên trước đó, Tàu vẫn gọi các pho tượng là “Kim nhân 金人 (người bằng kim loại), “Đồng nhân” 銅人 (người bằng đồng), hoặc “Thạch tượng nhân” 石像人 (tượng người bằng đá); chỉ từ Tần Thủy hoàng về sau mới gọi các tượng đó là “Ông trọng” 翁仲. Và Tần không phải chỉ có một, mà đến... 12 Ông trọng.
“Sử ký – Tần Thủy hoàng bản kỷ”, tạm dịch: “... [năm 26 đời Tần Thủy hoàng – 221 trCn] cho gom cả binh khí trong thiên hạ về Hàm Dương, [lấy đồng đó] đúc chuông, giá chuông, và 12 người bằng kim khí, mỗi pho nặng 1.000 thạch[11], cho đặt trong cung[12]”. Các tượng này là để kỷ công chinh thảo man di, nên còn gọi “Kim địch” 金狄 (“Địch” là tiếng Tàu dùng gọi giống “rợ”, “Kim địch” là tượng rợ bằng kim loại, vào thời đó, "Kim" là để chỉ đồ đồng); hoặc “Trưởng địch” 長狄 (tượng rợ to lớn); “Hà địch” 遐狄 (tượng rợ ở phương xa)...
Việc giải trừ vũ khí tượng trưng thiên hạ thái bình, chấm dứt can qua; còn đúc chuông, đúc tượng vừa để biểu dương chiến công, vừa để cảm tạ thần linh phò hộ. Nguyên lai việc đúc tượng là do ảnh hưởng từ tín ngưỡng Hung Nô, sắc tộc Trung Á này thường đúc những tượng lớn để thờ phụng thần linh. Rất có thể vào đời Tần, từ “Ông trọng” là do phiên âm tiếng Hung Nô mà ra. Giả thiết này đúng sai mặc dầu, ta chỉ biết: kể từ đặt 12 tượng trong cung điện thì trong triều ngoài nội, khắp nước đều dùng tiếng “Ông trọng” để gọi chung các pho tượng lớn.
Nhà Chu có “Cửu đỉnh” tượng trưng quyền lực thì Tần cũng có “Thập nhị kim nhân”. Thập nhị kim nhân lúc đầu được đặt trong cung điện Hàm Dương, trước ngực mỗi tượng có khắc bài văn do Thừa tướng Lý Tư soạn, ca tụng công nghiệp hoàng đế.
Nhưng dẫu vô tri giác, tượng đồng cũng không tránh khỏi trầm luân. Khi Hán giành được thiên hạ, Lưu Bang cho mang 12 ông trọng về, bày trước cung Trường Lạc ở kinh đô Tràng An. Sau, Vương Mãng soán ngôi, không rõ kiêng kỵ sao đó, Mãng dựng chuyện mình mơ thấy có người đồng đến kêu khóc van xin, để nhân cớ đó xóa bỏ những minh văn ca tụng Thủy hoàng trên ngực tượng đi. Theo “Thủy kinh chú – thiên Hà thủy 4”, việc này xảy ra vào năm +21.
Cuối thời Đông Hán, quyền thần Đỗng Trác cho nấu 10 pho tượng để đúc tiền (khoảng năm 189-190), còn sót hai tượng thì cho dời qua Thanh môn ở cấm điện. Đến Ngũ đại Thập lục quốc, chúa nhà Hậu Trần là Triệu Thạch Hổ khi công phá Trường An đã cho mang 2 tượng này về đất Nghiệp, Hà Nam (335). Đất Nghiệp sau đó bị Tiền Yên chiếm cứ, lấy làm kinh đô. Năm 357, chúa Tiền Tần là Phù Kiên diệt Tiền Yên, mang hai Ông trọng về Trường An, nung chảy ra. Từ đó, 12 kim nhân hoàn toàn tiêu thất.
Ngoài ra, lại có hai ông trọng đặt trước cửa Tư Mã, nhưng không phải của Hàm Dương kinh đô Tần, mà ở Lạc Dương kinh đô Hán. Đó là vào đời Hán Võ đế (tại vị 141-87 trCn). Lưu Triệt dựng đài Thần Minh ở cung Kiến Chương, trước đài đúc hai tượng tiên nhân. Năm 239, cháu nội Tào Tháo là Tào Duệ (Ngụy Minh đế) định dời hai ông trọng này về Lạc Dương, nhưng tượng to lớn nặng nề, không lay chuyển được. Duệ mới phao tin là hai ông trọng ứa nước mắt không chịu rời đất cũ để chữa thẹn, rồi cho đúc hai Ông trọng khác, đặt trước cửa Tư Mã của kinh đô[13].
Chuyện Ông trọng bên Tàu không chỉ dừng ở đó, mà còn đoạn vỹ thanh bất ngờ:
Đến Đường triều (618-907), sau ngót ngàn năm tiến hóa, Ông trọng được lập định chế, thành tượng canh giữ lăng mộ cho đế vương, gọi “Thạch Ông trọng” 石翁仲. Trải các đời Tống, Minh, Thanh, ở các lăng mộ của hoàng đế hoặc bậc công thần đều cho tạc Ông trọng để hầu cận người đã khuất[14].
Hình tượng Ông trọng thâm nhập nếp văn hóa Trung Hoa, người ta cho tạc những tượng này trên ngọc thạch đeo lấy khước, gọi “Ngọc Ông trọng” 玉翁仲 (Hình 3). Thỉnh thoảng đâu đó trong văn thơ, cũng thấy nhắc đến Ông trọng, nhưng chỉ là “Ông trọng” trơn. Như trong bài “Vượt An Hải vào Long Biên “ (Độ An Hải nhập Long Biên 渡安海入龍編) của Thẩm Thuyên Kỳ:
尉佗曾馭國 Úy Đà tằng ngự quốc;
翁仲久遊泉 Ông Trọng cửu du tuyền.
(Triệu Đà từng điều hành đất nước/ Ông Trọng về cõi suối khe đã lâu).
Một nhà thơ khác, Liễu Tông Nguyên, trong bài “Viết tặng Mộng Đắc khi chia tay ở Hành Dương” (Hành Dương dữ Mộng Đắc phân lộ tặng biệt 衡陽與夢得分路贈別) cũng có nhắc đến Ông Trọng:
伏波故道風煙在 Phục Ba cố đạo phong yên tại;
翁仲遺墟草樹平 Ông Trọng di khư thảo thụ bình.
(Ðường cũ Phục Ba vẫn còn vết tích trong mây khói;
Gò nỗng Ông Trọng đến nay đã thành cỏ cây bằng phẳng).
Trong hai liên Đường luật trên, qua phép đối chữ, ta thấy từ “Ông Trọng” tuy không có phương tính nào kèm theo, nhưng rõ ràng phải là một danh từ riêng, để chỉ một nhân vật cụ thể, chứ không phải nhắc bâng quơ pho tượng nào đó. Điều này cũng dễ hiểu, đó là do công của Ngô Sĩ Liên, đã khiến đến bọn thi nhân đời Đường cũng tin theo là thật có Lý Ông Trọng vậy.
Đời Thanh, có giai thoại văn chương liên quan đến từ “Ông trọng”. Tương truyền Càn Long (tại vị 1735-1795) khi còn trẻ thị sát cuộc thi tuyển chọn quan lại (cống thí). Thấy thí sinh nọ viết ngược hai chữ “Ông trọng”, mới hỏi sao viết thành “Trọng ông”? Thí sinh nhân vì chữ “Trọng” trong tiếng Hán còn có nghĩa là “con trai thứ hai” trong nhà (xếp theo thứ tự là Bá 伯, Trọng 仲, Thúc 叔, Quý季) nên đáp: “Là vị nhị đại gia”. Càn Long bật cười, phê luôn vào thí quyển:
錯把翁仲當仲翁 Thố bả Ông trọng đương Trọng ông
十年窗下少夫功 Thập niên song hạ thiểu phu công
而今不許作林翰 Nhi kim bất hứa tác lâm hàn
罰去山西為判通 Phạt khứ Sơn Tây vi phán thông
(Sai để “Ông trọng” thành “Trọng ông”
Mười năm bên cửa uổng “phu công”
Như nay không hứa nhấc “Lâm hàn”
Phạt tới Sơn Tây làm “phán thông”)
Những từ “Trọng ông”, “phu công”, “lâm hàn”, “phán thông” trên đều là viết ngược để ghẹo thí sinh nọ. Người bị Càn Long chế nhạo đó là Lý Thị Nghiêu 李侍堯 (?-1788), sau này sẽ là thủ lĩnh Tương Hoàng kỳ, một trong Bát kỳ quân, bậc công thần văn võ toàn tài của Càn Long đại đế.
KẾT LUẬN
Từ những sự tích trên về Ông trọng, Lý Tế Xuyên, bằng tưởng tượng của mình, đã sáng tác thành câu chuyện Lý Ông Trọng trong “Việt điện u linh”. Nhưng cất nhắc ông tượng đá canh mồ lên thành thần tướng của dân tộc là công lớn thuộc về Ngô Sĩ Liên. Vị sử gia này rất có hứng thú với chuyện hoang đường, thường nổi hứng tiểu thuyết hóa trong bộ sử trứ danh do mình chủ biên.
Người Tàu có khi còn tưởng Lý Ông Trọng là có thật, thì ngược lại, không phải bất cứ kẻ An Nam nào cũng không biết đó là chuyện bịa. Thế kỷ XVIII, Ngô Thì Sĩ trong tác phẩm “Việt sử tiêu án” lật lại những nghi án trong lịch sử An Nam, đã có lời bình về huyền thoại do Ngô Sĩ Liên xào nấu: “Ông Trọng thân hình cao to, cùng việc đầu đuôi làm quan với nhà Tần chưa chắc là đúng. Nhà Tần đúc 12 người vàng[15], tuyệt đối không có danh hiệu gì. Vua Ngụy muốn rời người vàng ấy đến đất Nghiệp nhưng nặng không mang đi được, nhân lấy đồng đúc 3 người gọi là Ông Trọng, bày ra ở ngoài cửa Tư Mã, lại bàn ở đàn miếu Thiên thu đình (theo bài chú Kinh Băng, Tiến Thủy) có hai Ông Trọng bằng đá đối nhau, thì cái tên Ông Trọng cũng giống như tên vì sao Phi Liêm, người đời sau đặt ra chuyện Ông Trọng thiêng liêng, để cho câu chuyện thần kỳ đó thôi”.
“Ông trọng”, nôm na ra, danh hiệu của vị đại thánh đứng đầu tứ trụ linh thần “Hương Bổng Đổng Đằng” này chỉ có thể diễn dịch là “Ông phỗng” mà thôi. Nhưng hình tượng một trượng phu An Nam kỳ vĩ giúp Tần Thủy hoàng đuổi dẹp Hung Nô có sức hấp dẫn quá lớn, khiến chẳng ai thèm chú ý đến lời cảnh tỉnh của Ngô Thì Sĩ nữa. Và từ đó đến nay, câu chuyện Ông phỗng thần tướng cứ thế tung hoành trong sử sách, quả là chuyện trêu ngươi. Bi kịch của An Nam là vậy: tội nghiệt mà chúng phải gánh không bởi kẻ thù quá mạnh, mà thường là bởi tổ tông chúng tỏ ra quá anh hùng, đến mức nguy hiểm, lêu lêu!
_______
[1] Một trượng đời Tần bằng 2,3m. Hai trượng ba xích, tức Lý Ông Trọng có chiều cao 5,3m. Rất có thể đây là một phiên bản King Kong.
[2] Lâm Thao 臨洮: tên một huyện cổ của Trung quốc, nay thuộc thành phố Định Tây, tỉnh Cam Túc. Đời Tần, đất ấy là nơi tranh chấp với Hung Nô.
[3] Tư mã: cơ quan chưởng quản việc binh bị thời cổ.
[4] Hàm Dương: kinh đô nước Tần.
[5] Úy Liễu tử 尉繚子: bộ binh thư quan trọng, một trong “Võ kinh thất thư” của Trung Hoa cổ đại, được biên soạn vào đời Chiến quốc.
[6] Ngoài ra, có kẻ còn bịa rằng Lý Ông Trọng được Tần Thủy hoàng gả công chúa cho. Hiềm một nỗi đời Tần cũng chưa có danh xưng “hoàng tử” hay “công chúa”, chỉ gọi là “con trai/ con gái của Doanh Chính” mà thôi.
[7] Nguyệt Thị, còn gọi Nguyệt Chi. Dân du mục ở Trung Á. Vào đời Tần, đây là thế lực hùng mạnh thường xảy ra tranh chấp với Hung Nô.
[8] Hoài Nam tử là công trình tập thể, do Hoài Nam vương Lưu An (179-122 trCn) và các tân khách như Tô Phi, Lý Thượng, Ngũ Bị… đồng sáng tác.
[9] Nguyên văn: 「秦之時,高為台榭,大為苑囿,遠為馳道,鑄金人,發適戍,入芻稾,頭會箕賦,輸于少府。」
[10] Nguyên văn: 「秦皇帝二十六年,初兼天下,有長人見於臨洮,其高五丈,足跡六尺,放寫其形,鑄金人以象之,翁仲、君何是也。」
[11] Đời Tần, một thạch bằng 109kg. Ngàn thạch, tức mỗi pho tượng đồng tương đương 10,9 tấn.
[12] Nguyên văn: 「收天下兵,聚之咸陽,銷以為鍾鐻,金人十二,重各千石,置廷宮中。」
[13] Theo “Tam quốc chí” (Ngụy thư – Minh đế truyện).
[14] Tượng vợ chồng Tần Cối bán lõa quỳ chịu tội ở các đền thờ Nhạc Phi là cùng hệ thống “ông trọng” này.
[15] Ngô Thì Sĩ nhầm, ở đây từ “Kim nhân” có nghĩa là “người bằng kim loại” (tức đồng, vào thời Tần), không phải người bằng vàng. Vàng đâu ra mà đúc 12 pho tượng, mỗi tượng gần 11 tấn, tổng cộng 130 tấn vàng chỉ để trưng bày chơi?


Thứ Sáu, 10 tháng 3, 2017

"Vùng cấm" vẫn cứ là "vùng cấm"!

Kiếp nạn đang giáng xuống đầu nhiều quan chức của Tập đoàn dầu khí quốc gia Việt Nam (PVN). Khiến người ta không khỏi nhớ tới uy lực không gì cưỡng được của luật Nhân - Quả!
Giữa lúc cựu Chủ tịch PVN Nguyễn Xuân Sơn đang đứng trước vành móng ngựa thì người kế vị mới hơn một năm là ông Nguyễn Quốc Khánh cũng vừa bị mất chức chiều qua (9/3/2017).
Chưa kể nhiều quan chức khác của PVN cũng đang vướng vòng lao lý, đang bị điều tra và đang đào thoát, lưu vong ở nước ngoài...
Dầu khí là tài nguyên quý giá của quốc gia. Trong rất nhiều năm qua, chẳng người dân nào có thể biết được nguồn tài nguyên khổng lồ có khả năng làm vực dậy một dân tộc, một đất nước này đã và đang được khai thác, sử dụng vào công cuộc kiến thiết quốc gia, mang lại lợi ích cho cộng đồng và tương lai đất nước như thế nào.
Có vẻ như một luật ngầm đã được thực thi để tạo ra tình trạng "vùng cấm" cho lĩnh vực này trong nhiều thập niên qua, kể từ khi VN trở thành quốc gia khai thác dầu thô.
Càng thiếu minh bạch, càng bưng bít thông tin thì càng là khu vườn khế ngọt xum xuê để tham nhũng hoành hành.
Chống tham nhũng không có vùng cấm, trước hết là phải lôi được những tên quan tham nhũng có số má từ trong dầu khí mà ra để làm gương.
Làm được điều này, thì đây quả là công lớn của thế hệ lãnh đạo hiện tại.
Nhưng có vẻ như vẫn còn quá sớm để luận công và tội.
Bởi lẽ, cho tơi giờ này, các quan chức cấp cao của Chính phủ đều khẳng định việc điều chuyển ông Khánh là "do yêu cầu công việc", mặc cho dư luận hướng nhiều đến trách nhiệm của ông Khánh đối với những tồn tại của PVN và các đơn vị thành viên thuộc PVN mà ông Khánh từng làm lãnh đạo.
Có vẻ như "vùng cấm" vẫn cứ là "vùng cấm"!!!

Thứ Sáu, 3 tháng 3, 2017

Ông quận phó thượng tôn hay không thượng tôn pháp luật?

Trịnh Hữu Long


Ở nơi nào quy trình pháp luật bình thường không hiệu quả, người ta thường khao khát sự quyết liệt bất thường của lãnh đạo.
Ông Đoàn Ngọc Hải giành được sự ủng hộ lớn của dư luận vì ông cho người ta tận mắt chứng kiến sự quyết liệt bất thường mà người ta khao khát.
Trước hết, cần phải công bằng với ông Hải rằng việc lấn chiếm vỉa hè là chuyện vi phạm pháp luật lồ lộ ra giữa thanh thiên bạch nhật, là chuyện đã nói đi nói lại, nói tái nói hồi, cũng là chuyện đã xử lý bằng đủ các loại hình thức khác nhau.
Khó có người dân nào có thể biện hộ rằng họ không biết lấn chiếm vỉa hè là sai. Các hộ tiểu thương thì càng biết rõ, vì họ là những người đã phải thường xuyên đối phó với các đội trật tự phường bằng cách tạm dọn dẹp quán xá khi có đoàn kiểm tra, hoặc đút lót để được nghiễm nhiên kinh doanh trên vỉa hè.
Lâu dần thành quen, một bộ máy quản lý vừa lỏng lẻo vừa tham nhũng cộng với thói coi thường pháp luật của một số người dân đã hình thành nên một thứ văn hoá pháp luật mới, nơi người ta cùng sai để cùng hưởng lợi.


Ông cho cẩu cả xe biển xanh. Ảnh: Zing.
Ông Hải cũng cho người ta một cái khoái cảm chính trị rất mới lạ: ông không nể nang cả cơ quan nhà nước.
Trả lời VnExpress, ông nói, để giành lại vỉa hè “thì không chỉ xử lý vi phạm ở nhà dân, ở các điểm kinh doanh mà phải làm ở các cơ quan Nhà nước để làm gương. Tất nhiên trong quá trình xử lý sẽ có đụng chạm, song chúng tôi vẫn phải làm vì không ai được đứng trên pháp luật”.
“Không ai được đứng trên pháp luật” (no one is above the law).
Đó là điểm cốt lõi của tinh thần thượng tôn pháp luật, của một nền pháp trị/pháp quyền (rule of law).
Đã từ lâu, người dân luôn ấm ức trong lòng khi thấy quan chức nhà nước tham nhũng, hạch sách, hành xử như dân xã hội đen nhưng lại không bị trừng phạt như đáng lẽ họ phải bị trừng phạt theo quy định pháp luật. Trong khi đó, một cô gái tát cảnh sát giao thông hay hai thanh niên cướp vài ổ bánh mỳ cũng bị phạt đến cả chục tháng tù.
Kẻ đứng trên pháp luật đã luôn luôn là quan chức nhà nước, tạo ra một xã hội dụng pháp trị (rule by law), thay vì pháp trị (rule of law). Trong xã hội dụng pháp trị, pháp luật được kẻ cầm quyền dùng như một công cụ cai trị đám dân bên dưới, chứ không được áp dụng cho chính kẻ cầm quyền.
Cái trật tự đó đã bị ông Hải phá vỡ khi ông không ngần ngại phá bỏ các công trình lấn chiếm vỉa hè của Uỷ ban Nhân dân phường hay Ngân hàng Nhà nước. Ông cũng chẳng nể nang gì mà thẳng tay bứng cả vọng gác của công an. Ông Hải tựa hồ như còn to hơn cả Thủ tướng, khi dám thách thức tất cả để làm cái việc ông cho là đúng pháp luật. Việc này, người Việt Nam thường chỉ thấy trên phim Mỹ.
Ông Phó Chủ tịch quận còn một cái hay nữa, đó là ông dám làm gương (modeling).
Khi được hỏi, Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Thành Phong nói: “Tôi có hỏi đồng chí Hải, sao phải trực tiếp đi, không giao cho cấp dưới. Đồng chí Hải trả lời rằng đã giao nhưng chuyển biến chậm quá. Các chủ tịch, phó chủ tịch phải trực tiếp xuống chỉ đạo như vậy mới ra vấn đề, chứ không ngồi bàn giấy được”.
Ông Hải phá bỏ một định kiến thâm căn cố đế trong đầu người dân về cán bộ nhà nước, vốn luôn coi cán bộ như những kẻ ngồi bàn giấy, ngồi phòng điều hoà, ngồi ô-tô máy lạnh chỉ tay năm ngón, hay nếu có ra hiện trường thì cũng chỉ trống dong cờ mở, rùm beng một hồi để quay phim, chụp ảnh rồi ra về. Cái thói làm chính trị khôn lỏi và hoa bướm đó chưa bao giờ qua mắt được người dân.
Với tất cả sự quyết liệt đó, ông thổi một luồng gió mới vào cái không khí chính trị ngột ngạt và bế tắc triền miên của cả một đất nước, gieo cho người ta hy vọng về một lối thoát mới, mà khởi đầu là hy vọng về những vỉa hè thông thoáng. Ông gợi cho người ta về những hình mẫu lãnh đạo quyết liệt và hiệu quả như Lý Quang Diệu của Singapore hay Park Chung Hee của Hàn Quốc. Cái cảm hứng chính trị mà ông tạo ra lớn đến thế, hỏi sao mà người dân không thích ông cho được?
Nhưng có thực ông Hải thượng tôn pháp luật?
Tôi không muốn làm những người ủng hộ ông Hải thất vọng, vì chẳng nhẽ một thứ cảm hứng chính trị tích cực hiếm hoi đến như vậy mà còn phải đặt dấu hỏi hay sao? Cứ vặn vẹo hoài thì bao giờ mới giải quyết được việc?
Tôi hiểu, nhưng vặn vẹo là cách tốt nhất, nếu không muốn nói là duy nhất, để chúng ta tìm ra được cái đúng và cái tốt, loại bỏ những cái sai và cái dở.
Không ai được đứng trên pháp luật, kể cả ông Hải.
Việc ông có một mục đích tốt là dọn sạch vỉa hè không cho phép ông dùng mọi phương tiện để đạt được điều đó. Người ta có thể đồng ý với ông về đích đến, nhưng đường đi của ông lại đặt ra rất nhiều dấu hỏi.
Theo Luật xử phạt vi phạm hành chính, trong hầu hết các trường hợp, ông phải lập biên bản vi phạm, ra quyết định xử phạt và yêu cầu cá nhân/tổ chức vi phạm khôi phục lại tình trạng ban đầu.
Chỉ trong trường hợp cá nhân, tổ chức vi phạm không trả lại vỉa hè, ông mới có quyền cưỡng chế thực hiện, tức là phá bỏ các bậc tam cấp, đập bỏ trụ sở cơ quan, tháo dỡ vọng gác của Ngân hàng Nhà nước.
Tôi không có thông tin nào về việc ông Hải đã cho thực hiện đúng trình tự thủ tục trên, ngoài việc ông xua quân đi cưỡng chế như một cơn lũ.
Tôi cũng chưa thấy căn cứ rõ ràng nào cho việc đi tịch thu/tạm giữ các phương tiện vi phạm như bàn ghế, tủ kính của các tiểu thương dọc vỉa hè. Điều 125 nói rõ như sau:
1. Việc tạm giữ tang vật, phương tiện, giấy phép, chứng chỉ hành nghề theo thủ tục hành chính chỉ được áp dụng trong trường hợp thật cần thiết sau đây:
a) Để xác minh tình tiết mà nếu không tạm giữ thì không có căn cứ ra quyết định xử phạt. Trường hợp tạm giữ để định giá tang vật vi phạm hành chính làm căn cứ xác định khung tiền phạt, thẩm quyền xử phạt thì áp dụng quy định của khoản 3 Điều 60 của Luật này;
b) Để ngăn chặn ngay hành vi vi phạm hành chính mà nếu không tạm giữ thì sẽ gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội;
c) Để bảo đảm thi hành quyết định xử phạt theo quy định tại khoản 6 Điều này.
Không biết việc ông Hải mang quân đi thu dọn vỉa hè như mấy ngày qua rơi vào trường hợp nào trong mấy trường hợp trên? Tôi nghi ngờ rằng nó không rơi vào trường hợp nào cả.
Ngay cả việc tịch thu hay tạm giữ cũng phải được làm đúng thủ tục, đó là lập biên bản, niêm phong trước mặt chủ phương tiện, nếu không có chủ phương tiện thì phải có người chứng kiến. Những thủ tục này có được ông Hải chấp hành đúng không? Khả năng rất cao, trong nhiều trường hợp, là không.
Trình tự hợp lý (due process) 
Liên quan đến chuyện thủ tục xử lý, bạn đọc có thể liên hệ với khái niệm due process trong luật Mỹ. Khái niệm này thường được dịch là trình tự hợp lý hay pháp trình chính đáng.
Tiêu chuẩn về due process được ghi rõ trong Tu chính án thứ Năm của Hiến pháp Mỹ. Theo đó, mỗi khi chính quyền muốn tước đoạt mạng sống, quyền tự do hay tài sản của công dân thì phải tuân theo một trình tự thủ tục hợp lý, sao cho đảm bảo công bằng và bảo vệ được quyền lợi của công dân.
Ví dụ: Bắt được quả tang rành rành một tên giết người trên phố, tưởng như chẳng có gì để nói nữa, nhưng vẫn phải trải qua đủ các thủ tục tố tụng hình sự bình thường để điều tra, truy tố, xét xử. Bị cáo vẫn có quyền có luật sư, được quyền cãi, chứng cứ do công tố viên trình ra trước toà phải được thu thập một cách hợp pháp, hai bên vẫn phải tranh luận với nhau đến khi không còn gì để nói, rồi sau cùng bồi thẩm đoàn vẫn phải bỏ phiếu quyết định xem bị cáo có tội hay không.
Điều đó có nghĩa là, anh không thể đi tắt, dù việc anh đi đúng trình tự hay đi tắt đều mang lại kết quả y hệt nhau là bỏ tù thủ phạm 20 năm.
Việc tuân thủ đúng thủ tục là để giảm thiểu mọi sự tuỳ tiện, oan sai, đảm bảo cho các bên đều được quyền giải thích như nhau. Có như thế thì quyết định sau cùng mới có thể đúng thực tế, được các bên tâm phục, khẩu phục. Công lý nhờ thế mà được thực thi.
Nếu ông Phó Chủ tịch quận làm đúng thủ tục, ông đã không phải bứng oan cái vọng gác ở trụ sở Ngân hàng Nhà nước buổi chiều, rồi đến đêm phải mang ra lắp lại, chỉ vì có thông tin cho rằng Ngân hàng Nhà nước có quyền lắp vọng gác.
Hơn nữa, việc tịch thu, tạm giữ tài sản của các tiểu thương là hành vi ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sở hữu và nồi cơm của họ. Trong trường hợp này, ở Mỹ, chính quyền chỉ được phép làm nếu có lệnh của toà, chứ không được tự ý làm. Nghĩa là luôn luôn có toà kiểm soát chính quyền, nhằm tránh việc chính quyền lạm dụng.
Chính quyền có lỗi chính trong việc buông lỏng vỉa hè chứ không phải người dân
Suy cho cùng, việc để cho vỉa hè bị lấn chiếm trong nhiều năm qua không phải lỗi của người dân. Ít nhất, người dân không phải là kẻ phải chịu trách nhiệm chính.
Sự tha hoá của chính quyền mới là thủ phạm chính. Nó bóp méo pháp luật, bóp méo chính sách và là nhân tố chính tạo ra thứ văn hoá pháp luật mà chúng ta đang có ngày nay, trên những vỉa hè.
Khi đó, lằn ranh đúng và sai, tuân thủ và vi phạm không còn rõ ràng nữa. Có khi, có người, có chỗ vi phạm thì bị xử lý; khi khác, với người khác, ở chỗ khác thì không. Pháp luật mất đi tính chất quan trọng bậc nhất của nó: tính dự báo được.
Trong một nền pháp trị, pháp luật cần phải có tính dự báo được. Nghĩa là bất kể anh là ai, anh ở đâu, vào lúc nào, nếu anh vi phạm thì đều bị xử lý như nhau. Nếu tính chất này được đảm bảo, không người dân nào dám lấn chiếm vỉa hè.
Trong khi thủ phạm chính là chính quyền, thì nay người dân lại phải chịu trách nhiệm chính cho tình trạng lấn chiếm vỉa hè. Điều này, trong một nền pháp trị, là không công bằng. Người ta cần phải thấy cán bộ nhà nước bị trừng phạt trước khi họ bị trừng phạt. Những anh dân phòng, trật tự phường, công an phường, cán bộ phường phải bị kỷ luật, cách chức, truy tố ra toà vì vô trách nhiệm trong việc quản lý vỉa hè, ăn tiền đút lót để bỏ qua vi phạm, trước khi chính những lực lượng này xông ra đường đập phá, tịch thu tài sản của người dân.
Nếu những kẻ hàng tháng vẫn đều đặn đến cửa hàng người ta ăn tiền cũng chính là kẻ đi xử lý vi phạm thì thực ra những kẻ đó vẫn đứng trên pháp luật, chứ không được đẹp đẽ như những gì ông phó quận mong muốn. Rồi khi hết chiến dịch, hoặc khi ông phó quận nghỉ hưu, những kẻ đó có còn nghiêm túc quản lý vỉa hè nữa hay không?
***
Người dân có thể khao khát những lãnh đạo mạnh mẽ và được việc trong bối cảnh hệ thống luật pháp đã bó tay trước những vấn đề xã hội đặt ra. Nhưng sau cùng, họ không muốn sự mạnh mẽ đó dẫn đến một xã hội vô pháp.
Nguồn Luật Khoa

Thứ Tư, 1 tháng 3, 2017

Vài kiến nghị khi viết lại Sách giáo khoa Lịch Sử

7_lichsu257.jpg
 Lê Văn Tích
         Lịch sử nói riêng và khoa học xã hội nói chung là những kiến thức căn bản để hình thành nhân cách và tư tưởng cho học sinh. Việc tôn trọng sự thật lịch sử khách quan, trung thực là yêu cầu tối thiểu trước khi nói đến các yêu cầu khác trong nhận thức lịch sử.
          Để góp phần vào việc viết lại chương trình và sách giáo khoa (SGK) sắp tới của Bộ Giáo dục, trong phạm vi công tác của mình, chúng tôi có vài kiến nghị cần thay đổi khi viết lại phần Lịch sử Thế giới hiện đại như sau.
  1. Ở bài 10: CÁC NƯỚC TÂY ÂU thuộc chương III: MĨ, NHẬT BẢN, TÂY ÂU TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY(SGK Lịch sử 9 – NXB Giáo dục -2005), ở nội dung về chính trị của phần một lớn (Tình hình chung), SGK và cả Chuẩn Kiến thức Kỹ năng(CKTKN) đều có chung nhận định như này(xin trích nguyên văn): “Về chính trị, chính phủ các nước Tây Âu tìm cách thu hẹp các quyền tự do dân chủ, xóa bỏ các cải cách tiến bộ đã thực hiện trước đây, ngăn cản phong trào công nhân và dân chủ,…”(SGK Sử 9 – tr 41 và CKTKN tr 132)
– Dạy đến nội dung này, chúng tôi cảm thấy có điều gì đó rất ngượng mồm khi nói với học sinh. Về mặt triết học và trong các chủ trương đường lối của Đảng, chúng ta đã thừa nhận: “Dân chủ vừa là động lực vừa là mục tiêu của sự phát triển”. Sự phát triển của Dân chủ tỉ lệ thuận với sự tiến bộ của xã hội. Thực tiễn của lịch sử thế giới cũng đã minh chứng rằng, xã hội nào càng Dân chủ Tự do thì xã hội đó càng tiến bộ và phát triển. Vậy mà chương trình và SGK của Bộ GD lại viết về chính sách đối nội của các nước Tây Âu như Anh, Pháp, Italia, Đức… từ 1945 đến nay lại như vậy. Nếu họ  “…tìm cách thu hẹp các quyền tự do dân chủ, xóa bỏ các cải cách tiến bộ đã thực hiện trước đây, ngăn cản phong trào công nhân và dân chủ…” thì làm sao có thể có những nền văn minh hiện đại đang làm cho nhiều người dân Việt Nam và thế giới ngưỡng mộ và “thèm khát” được sang  Anh, Pháp, Đức… như ngày nay?
– Chúng tôi cho rằng, chính sách về chính trị của các nước Tây Âu như SGK viết chỉ có chăng là một thời điểm cực ngắn (khi mâu thuẫn Đông- Tây đang đỉnh điểm) mà không thể lấy nó để quy kết cho cả một giai đoạn dài ngót cả thế kỷ (1945 – nay).
– Hiện nay, trong quan hệ với EU, Việt Nam đã ký “Hiệp định Đối tác Chiến lược” với hầu hết các nước Tây Âu. Đảng và nhà nước ta đã coi họ là những người bạn đáng tin cậy, làm ăn lâu dài và trong thực tế những nước này đã có nhiều sự giúp đỡ to lớn với Việt Nam về ODA, FDI… nên việc SGK phổ thông cần thay đổi quan điểm là nên làm. Không có kiểu đạo lý vừa đi vay đi nhờ người ta lại vừa chê bai khinh bỉ người ta!
  1. Ở bài 8, Lịch sử 9, khi nói về chính sách đối nội của Mĩ từ 1945 đến nay, SGK và CKTKN đều viết: “để phục vụ mưu đồ bá chủ thế giới, những năm đầu tiên sau chiến tranh, Mĩ đã ban hành hàng loạt đạo luật phản động như cấm Đảng Cộng sản Mĩ hoạt động, chống lại phong trào đình công và loại bỏ những những người có tư tưởng tiến bộ ra khỏi bộ máy Nhà nước. Tuy sau này do áp lực đấu tranh của các tầng lớp nhân dân, một vài đạo luật đã phải hủy bỏ, nhưng chính quyền của các đời tổng thống vẫn tiếp tục thực hiện hàng loạt chính sách nhằm ngăn cản phong trào công nhân, thực hiện chính sách phân biệt chủng tộc đối với người da đen và da màu…” (SGK LS 9 tr35 – NXB GD- 2005).
– Nếu chính quyền Mĩ thi hành chính sách đối nội như SGK viết thì liệu có một nước Mĩ văn minh và giàu mạnh bậc nhất thế giới như ngày hôm nay? Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với quy luật của triết học: Không có dân chủ thì làm sao có phát triển? Sách viết như vậy, buộc thầy cô phải dạy như vậy nhưng liệu học sinh thời @ này có thể tiếp nhận như vậy?
– Nếu có như sách của mình viết thì cũng chỉ là một giai đoạn cực ngắn sau chiến tranh thế giới thứ hai chứ không thể là những chính sách đại diện cho nước Mĩ suốt cả thời kỳ hiện đại. Câu chuyện về người dân Mĩ biểu tình chiếm phố Wall(Wall Street) ở New York, hay chiếm tòa nhà Quốc hội Mĩ, câu chuyện của các quan chức cao cấp Việt Nam gặp gỡ lãnh đạo Đảng Cộng sản Mĩ  trong các chuyến thăm cấp cao được phát ra rả trên truyền thông nhà nước trong nhiều thời gian qua được VTV loan báo thì giải thích như thế nào với học sinh? Rõ ràng có gì đó không trung thực và khách quan. Dạy lịch sử mà không khách quan thì làm sao thuyết phục được người học?
– Ở chi tiết “… loại bỏ những người có tư tưởng tiến bộ ra khỏi bộ máy Nhà nước…” cũng có gì đó không đúng? Vì bầu cử ở Mĩ được dư luận đánh giá là dân chủ công khai nhất nhì thế giới. Hơn nữa, nếu loại bỏ những người có tư tưởng tiến bộ ra khỏi bộ máy Nhà nước thì làm sao có được nước Mĩ giàu mạnh nhất thế giới? Lãnh đạo có tiến bộ và tài giỏi thì mới làm cho đất nước văn minh và giàu mạnh chứ!
– Chúng tôi cho rằng, lịch sử Việt – Mĩ từng là kẻ thù là không thể phủ nhận, nhưng khi thời gian đã lùi xa, khi mối quan hệ này đã thay đổi, Việt- Mĩ đã trở thành “Đối tác toàn diện”-2013, khi Mĩ trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất cho Việt Nam, là nơi có du học sinh Việt Nam theo học nhiều nhất trên thế giới… thì nên chăng các nhà viết sách sử cũng cần có quan điểm linh hoạt và “mềm mại” hơn? Tránh tình trạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”.
– Quá khứ là những thứ đã qua, không thể thay đổi. Trách nhiệm của thế hệ ngày nay là từ những bài học đau thương của quá khứ mà cần thiết phải ứng xử linh hoạt khôn khéo hơn nhằm đưa đất nước tránh được những cuộc “đụng độ” đáng tiếc, tiến nhanh đến chuẩn mực văn minh của nhân loại. Đó mới thực sự là mục tiêu của mọi nhận thức và khoa học chân chính.
  1. Ở bài 7: CÁC NƯỚC MĨ LA – TINH, trong phần khái chung, SGK Lịch sử 9 nhận định về “Cu Ba như một ngọn cờ tiên phong đi hàng đầu trong cuộc đấu tranh củng cố độc lập và phát triển kinh tế xã hội”? Điều này là vô cùng đáng tiếc khi nhận thức của nhiều giáo viên cho rằng “Cu Ba là lá cờ đầu của phong trào cách mạng thế giới”!
– Thông tin về một Cu Ba anh hùng là có thật. Nhưng tính tiên phong của Cu Ba chỉ được nên nhận thức ở những thập niên 60 – 70 của thế kỷ XX ở khu vực Mĩ La-tinh chứ không thể là đại diện cho cả thế giới suốt từ 1945 đến nay được.
– Câu chuyện về đất nước Cu Ba thiếu lương thực, người dân mới được tự do dân doanh từ năm 2010, về nghiên cứu dự án lắp đặt Internet (2016) và nhiều câu chuyện nghèo đói lạc hậu khác phổ biến trên các truyền thông nhà nước… Là những câu chuyện có thật. SGK không thể bắt người dạy và người học nhận thức kiến thức một cách “quan liêu” như vậy được. Và nên chăng, tư tưởng “cùng hội cùng thuyền, phe nọ phe kia” cũng nên cần thiết cắt bớt. Tránh tình trạng “tô hồng”, khoa trương thái quá khi nhận thức lịch sử. Một đất nước nhiều năm sống bằng viện trợ lương thực cứu đói của thế giới mà lại “đại diện, đi đầu” thế giới thực sự là một chân lý trớ trêu.
Trong khuôn khổ một bài báo, chúng tôi chỉ có thể nêu lên 3 vấn đề nhưng rất mong ban soạn thảo SGK Lịch sử xem xét thay đổi. Làm được điều đó cũng là góp phần đưa Việt Nam gia nhập vào chuẩn mực của văn minh nhân loại.                               
Trân trọng và biết ơn!
Lê Văn Tích
Trường THCS Diễn Bích, Diễn Châu, Nghệ An